Bạn có biết tỷ giá rial Iran so với USD đã chạm mức 600.000:1 chưa? Một người dùng Telegram trong nhóm crypto Nairobi kể với tôi: “Mỗi tháng lương của tôi ở Tehran chỉ đủ mua 200 USDT, nhưng tháng sau thì 200 USDT đó có thể mua gấp đôi thực phẩm.” Đó là câu chuyện của hàng triệu người Iran đang vật lộn với lạm phát phi mã và các lệnh trừng phạt quốc tế. Và họ đang tìm đến crypto như một phao cứu sinh.
Hãy nhìn vào bối cảnh: Iran đang chịu áp lực từ Mỹ, đồng rial mất giá liên tục, hệ thống ngân hàng truyền thống gần như tê liệt. Người dân không thể mua ngoại tệ, không thể chuyển tiền ra nước ngoài dễ dàng. Crypto, đặc biệt là stablecoin USDT, trở thành công cụ duy nhất để lưu trữ giá trị và thực hiện thanh toán xuyên biên giới. Theo một báo cáo từ Chainalysis, khối lượng giao dịch crypto tại Iran đã tăng 40% trong năm 2024, chủ yếu tập trung vào Tether trên các sàn P2P. Nhưng liệu USDT có thực sự là giải pháp bền vững?
Đây là nơi tôi muốn đào sâu. Tôi đã từng mất 30% giá trị chỉ vì impermanent loss trên Uniswap v2, và từ đó, tôi luôn nghi ngờ những giải pháp tài chính “dễ dàng”. USDT hiện chiếm hơn 70% thị trường stablecoin, nhưng dự trữ của Tether chưa từng có một cuộc kiểm toán độc lập thực sự. Nếu bạn là người Iran, bạn đang đặt tất cả trứng vào một rổ mà chưa ai từng kiểm tra chất lượng rổ đó. Khi chính phủ Mỹ siết chặt các lệnh trừng phạt, Tether có thể bị buộc phải đóng băng ví của người dùng Iran bất cứ lúc nào, giống như họ đã làm với Tornado Cash. Đó không phải là tự do tài chính; đó là sự phụ thuộc vào một thực thể tập trung khác.
Hãy nhìn vào Bitcoin. Nhiều người Iran cho rằng Bitcoin là hàng rào chống lạm phát. Nhưng thực tế, Lightning Network – được quảng cáo là giải pháp thanh toán nhanh cho Bitcoin – đã nửa sống nửa chết suốt bảy năm. Tỷ lệ thất bại routing vẫn ở mức 20%, và việc quản lý channel quá phức tạp đối với người dùng phổ thông. Bitcoin vẫn là một tài sản đầu cơ, không phải phương tiện thanh toán hàng ngày. Ở Kenya, tôi đã thấy những người bán hàng rong từ chối Bitcoin vì họ không muốn đợi 10 phút để xác nhận giao dịch. Vậy người Iran sẽ làm gì? Họ chọn USDT, vì nó nhanh, rẻ, và dễ dùng. Nhưng cái giá phải trả là sự minh bạch.
Đây là góc nhìn phản trực giác: Sự phụ thuộc của Iran vào USDT thực chất là một dạng “impermanent loss” về niềm tin. Bạn mất đi khả năng kiểm soát tài sản của mình khi đổi từ đồng nội tệ mất giá sang một stablecoin không rõ ràng. Tôi từng đầu tư vào ICO Giveth năm 2017 vì tin vào “crypto for good”, nhưng dự án thất bại vì quản trị lỏng lẻo. Người Iran đang lặp lại sai lầm đó: họ tin vào một giải pháp kỹ thuật mà không đặt câu hỏi về quản trị đằng sau nó. Các DAO từ thiện như Endaoment, nơi tôi từng thiết kế cấu trúc quản trị, có thể giúp họ, nhưng không ai đang xây dựng điều đó cho Iran.
Vậy takeaway là gì? Là một người theo chủ nghĩa phi tập trung, tôi tin rằng crypto có thể giải phóng người Iran khỏi ách thống trị của chế độ và lạm phát. Nhưng như tôi luôn nói: “Hãy tự do, nhưng hãy có trách nhiệm.” Trách nhiệm ở đây là phải đòi hỏi sự minh bạch từ các dự án bạn tham gia, phải hiểu rõ rủi ro kỹ thuật của từng giao thức. Nếu bạn chỉ chạy theo USDT vì nó dễ dàng, bạn có thể đang thay thế một chế độ độc tài bằng một chế độ khác, ẩn dưới vỏ bọc “phi tập trung”. Câu hỏi cuối cùng: Liệu người Iran có dám đào sâu vào mã nguồn của Tether, hay họ sẽ tiếp tục tin vào một lời hứa không có audit?
