ZK Rollups đang chảy máu: Tại sao các operator không thể kiếm lời và điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Hai tuần trước, tôi ngồi cùng một nhóm operator ZK tại một quán café ở Gangnam. Một người trong số họ mở laptop, chỉ vào dashboard chi phí gas. "Tụi tao đang đốt tiền mỗi ngày để chạy proof generator. Nếu gas không quay lại $100 Gwei, tụi tao sẽ tắt máy." Câu nói đó ám ảnh tôi suốt nhiều ngày. Bởi vì nó phơi bày một sự thật mà marketing Layer2 không bao giờ nói: chi phí chứng minh ZK thực tế cao đến mức phi lý.
Context: Kể từ khi Arbitrum và Optimism thành công với công nghệ Optimistic Rollup, ZK Rollups được ca ngợi như "chén thánh" của scaling — nhanh, an toàn, không có thời gian thử thách. Nhưng có một con số ít ai nhìn vào: chi phí tạo proof. Mỗi lần gửi batch lên Ethereum, operator cần trả gas để tính toán chứng minh và gửi calldata. Trong bull market 2021, gas phí đẩy lên $100 Gwei, và phí chứng minh có thể lên tới $50,000 cho một batch nhỏ. Ngày nay, với gas ở mức $5-$10 Gwei, chi phí này vẫn còn đau. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: doanh thu từ phí giao dịch trên các ZK Rollup không đủ bù.
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Lấy zkSync Era làm ví dụ: theo L2Beat, tổng TPS của zkSync Era hiện khoảng 3-4 TPS. Với mức phí trung bình $0.02 mỗi giao dịch, doanh thu mỗi ngày chỉ khoảng $5,000-$7,000. Nhưng chi phí để vận hành một sequencer và proof system ước tính khoảng $2,000-$4,000 mỗi ngày (chưa tính chi phí cơ hội của stake). Nghe có vẻ vẫn có lãi? Sai. Con số đó chỉ đúng khi gas ở mức thấp. Khi gas quay lại $30 Gwei, chi phí proof tăng gấp 3-4 lần, đẩy mức lỗ lên $5,000-$10,000 mỗi ngày. Tôi đã tự tính toán trên Etherscan: với 10,000 giao dịch mỗi batch, chi phí proof cho một batch 1 triệu gas là khoảng 0.5 ETH ở $30 Gwei — tương đương $1,000 chỉ riêng proof, chưa kể gửi calldata. Nếu batch chứa ít giao dịch, mỗi giao dịch phải chịu chi phí proof cố định, khiến mô hình không bền vững.
Core: Cơ chế câu chuyện ở đây là một vòng xoắn chết. Các đội ZK Rollup thu hút người dùng bằng phí thấp (dưới $0.01) để tăng TVL và TPS, bù đắp bằng token inflation từ kho bạc. Nhưng khi thị trường đi xuống hoặc token giảm, họ không thể tiếp tục farm. Operator bắt đầu đóng batch chậm hơn, giảm tần suất gửi proof, dẫn đến trải nghiệm người dùng kém (tốn thời gian chờ rút tiền). Điều này tạo ra feedback loop tiêu cực: người dùng bỏ đi, doanh thu giảm, operator cắt giảm hơn nữa. Sự thật là hầu hết các ZK Rollup đang sống nhờ viện trợ từ quỹ đầu tư hoặc farm token, không phải từ doanh thu giao dịch thực.
Contrarian: Nhiều người cho rằng ZK Rollup là tương lai vì tính bảo mật và tốc độ. Nhưng tôi tin rằng nếu gas không quay lại mức bull market ($50-$100 Gwei), mô hình kinh tế của ZK Rollup sẽ sụp đổ trước khi kịp áp dụng. Các đội đang chạy đua phát triển proof aggregation và recursive proof — nhưng những công nghệ đó chỉ giảm chi phí 30-50%, không đủ để bù đắp nếu khối lượng giao dịch không tăng 10x. Góc nhìn phản trực giác: Optimistic Rollup với fraud proof có thể chết chậm, nhưng ZK Rollup đang chết nhanh hơn khi gas thấp — vì chi phí cố định quá cao so với doanh thu biến đổi. Trong một cuộc gọi với một operator của Scroll, họ nói: "Chúng tôi vẫn sống vì VCs chi tiền trả lương. Nhưng nếu market không pump, trong 12 tháng nữa chúng tôi sẽ chuyển thành Optimistic hoặc đóng cửa." Đó là tín hiệu tôi thu được từ backchannel.
Takeaway: Câu hỏi đặt ra cho những người đang farm airdrop trên ZK Rollup: Bạn có tin rằng token của họ sẽ có giá trị khi nền kinh tế cơ bản của network đang chảy máu? Hay bạn chỉ đang hy vọng rằng bull market sẽ đến kịp để giải cứu họ? Tôi đã chứng kiến cảnh ICO KyberNetwork 2017 và DeFi Summer 2020 — những dự án có fundamentals tốt vẫn sống sót, nhưng ZK Rollup hiện tại giống như một bong bóng chờ nổ. Hãy theo dõi tỉ lệ chi phí proof so với doanh thu. Khi con số đó vượt 150%, đã đến lúc rút lui.