Tuần trước, tôi nhận được một tin nhắn từ một người bạn trong cộng đồng Web3: "Bill Ackman vừa ra mắt quỹ đầu tư mạo hiểm dạng thường niên. Ông ta đang copy mô hình của chúng ta." Tôi cười, nhưng rồi tự hỏi: liệu một tỷ phú Phố Wall có thực sự hiểu được tinh thần của phi tập trung? Hay họ chỉ đang mượn vỏ bọc để duy trì quyền lực cũ?
Pershing Square Ventures Ltd. ra đời từ một bức thư gửi cổ đông vào tháng 8 năm 2024. Điểm đặc biệt: đây là quỹ thường niên (evergreen fund), không có thời hạn 10 năm như VC truyền thống, cho phép nắm giữ cổ phiếu công ty sau IPO vô thời hạn. Nhưng tôi thấy quen thuộc quá – đó chính là cấu trúc mà nhiều DAO đã áp dụng: treasury không bị giải thể, cho phép đầu tư dài hạn. Nếu bạn đã từng vote trong Uniswap DAO, bạn sẽ hiểu: quỹ thường niên là phiên bản tập trung của một kho bạc phi tập trung.
Bối cảnh: Pershing Square vốn là quỹ phòng hộ nổi tiếng với các khoản đầu tư công khai. Ackman từng gọi Bitcoin là "rác", nhưng giờ ông ta lại dùng cấu trúc gần giống với các giao thức DeFi. Trớ trêu thay, chính cộng đồng crypto đã phát minh ra mô hình này từ năm 2020, khi Yearn Finance ra mắt vault không kỳ hạn. Nhưng Ackman không cần token, không cần DAO, không cần vote. Ông ta chỉ cần một lá thư và một team luật sư.
Phân tích kỹ thuật và giá trị cốt lõi
Tôi đã từng mất 50 triệu đồng vào ICO năm 2017 vì tin vào lời hứa "phi tập trung". Hóa ra, sự phi tập trung thực sự không đến từ cấu trúc, mà từ quyền lực. Pershing Square Ventures có cấu trúc thường niên, nhưng quyền lực tập trung vào một người: Ackman. Điều này tạo ra một nghịch lý: công cụ tài chính tiến bộ nhưng quản trị lạc hậu.
Cấu trúc thường niên của Pershing Square Ventures giải quyết vấn đề "mismatch kỳ hạn" – một trong những điểm yếu chết người của VC truyền thống. Khi bạn đầu tư vào một startup, bạn cần thời gian để nó tăng trưởng. Nhưng quỹ VC thường có vòng đời 10 năm, buộc phải thoát ra vào năm thứ 8-10, ngay cả khi công ty đang trên đà phát triển. Thường niên cho phép giữ lại, như một cơ chế "đầu tư vô hạn". Tôi từng trải nghiệm điều này trong mùa hè DeFi 2020: khi farm COMP, tôi liên tục chuyển pool vì sợ mất cơ hội, nhưng thực ra nếu giữ lâu hơn, tôi đã lời nhiều hơn. Quỹ thường niên dạy chúng ta rằng thời gian là bạn, không phải kẻ thù.
Tuy nhiên, có một điểm mù mà Ackman có thể bỏ qua: thanh khoản. Trong thế giới crypto, chúng ta có pool thanh khoản phi tập trung, cho phép rút tiền bất kỳ lúc nào. Quỹ thường niên của Pershing Square không có cơ chế đó – nếu bạn là LP, bạn không thể rút vốn một cách dễ dàng. Đây là lý do tại sao cấu trúc thường niên trong crypto thường đi kèm với cơ chế unstake linh hoạt, như trong các giao thức staking. Ackman dùng cấu trúc thường niên nhưng không có thanh khoản – đó là một sai lầm nguy hiểm.
Góc nhìn phản trực giác
Bạn có thể nghĩ rằng quỹ thường niên của Pershing Square là một bước tiến cho tài chính truyền thống. Nhưng tôi cho rằng nó là một bước lùi cho quản trị phi tập trung. Hãy nhìn vào cách họ xử lý tài sản gia đình: Ackman sẽ chuyển các khoản đầu tư tư nhân của gia đình vào quỹ mới. Điều này tạo ra xung đột lợi ích – giá trị chuyển giao là bao nhiêu? Ai định giá? Trong một DAO, mọi giao dịch đều được ghi trên chain và có thể kiểm tra. Ở Pershing Square, mọi thứ nằm trong bóng tối. Đây là minh chứng cho thấy: mô hình tài chính có thể tiến bộ, nhưng nếu không có minh bạch, nó chỉ là công cụ cho giới tinh hoa.
Tôi đã sống qua bear market 2022, khi 70% danh mục đầu tư của tôi biến mất. Thay vì hoảng loạn, tôi tổ chức hội thảo offline để chia sẻ bài học. Một trong những bài học quan trọng nhất: quyền lực tập trung luôn dẫn đến thất bại. Ackman là một nhà đầu tư tài ba, nhưng một người không thể quyết định tất cả. Trong crypto, chúng ta thấy rõ điều này qua các vụ sập của FTX, Luna – tất cả đều do quyền lực tập trung. Quỹ thường niên của Pershing Square, dù có cấu trúc dài hạn, vẫn dễ bị tổn thương bởi sai lầm của một người.
Takeaway: Tầm nhìn tiến bộ
Vậy chúng ta học được gì từ Pershing Square Ventures? Thứ nhất, cấu trúc thường niên là một công cụ mạnh mẽ, nhưng cần kết hợp với quản trị phi tập trung để phát huy tối đa. Thứ hai, tài chính truyền thống đang dần sao chép crypto, nhưng họ bỏ qua phần quan trọng nhất: quyền lực thuộc về cộng đồng. Nếu bạn là một nhà xây dựng Web3, hãy dùng câu chuyện này để giải thích tại sao DAO mới là tương lai. Chúng ta không cần các tỷ phú ban phước; chúng ta cần hệ thống mà ai cũng có thể tham gia. Câu hỏi cuối: khi Ackman già đi, ai sẽ điều hành quỹ? Trong DAO, câu trả lời là mã nguồn mở và biểu quyết. Trong thế giới của ông ta, câu trả lời là con trai ông ta. Bạn chọn cái nào?
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, tôi thấy rằng cấu trúc thường niên có thể hoạt động tốt nếu kết hợp với cơ chế unstake linh hoạt và quản trị on-chain. Nhưng Pershing Square không làm điều đó. Họ chỉ lấy phần "có lợi" từ crypto và bỏ đi phần "khó khăn" – đó là phi tập trung. Đây là bài học cho tất cả chúng ta: đừng chỉ copy hình thức, hãy hiểu tinh thần. Và nếu bạn muốn đầu tư vào một quỹ thường niên thực sự phi tập trung, hãy nhìn vào các giao thức như MakerDAO hay Uniswap – nơi không ai có quyền lực tuyệt đối.