IPO 1 tỷ USD của Open Farm: Bài học về niềm tin giữa thị trường crypto đỏ lửa
Giữa lúc bảng điện tử crypto ngập trong sắc đỏ, khi mà ngay cả những giao thức từng được định giá hàng chục tỷ USD cũng đang chứng kiến dòng tiền rút ra như thủy triều xuống, thì một công ty thức ăn cho chó lại âm thầm thực hiện cú nước rút ngoạn mục.
Open Farm, một thương hiệu thức ăn vật nuôi có trụ sở tại Toronto, vừa công bố kế hoạch IPO trên Sở Giao dịch Chứng khoán Toronto (TSX) với mức định giá 1 tỷ USD. Con số này gây sốc, không phải vì nó quá lớn, mà bởi nó đến từ một ngành công nghiệp tưởng chừng như ít liên quan nhất đến công nghệ: ngành hàng tiêu dùng cho thú cưng.
Chúng ta đã từng nghĩ rằng, trong một thị trường vốn khắc nghiệt, chỉ có trí tuệ nhân tạo hay bán dẫn mới có thể huy động được vốn lớn. Vậy mà một công ty bán pate cho mèo lại đang thu hút sự chú ý của giới đầu tư tổ chức. Có điều gì đó sâu xa hơn đang diễn ra ở đây, một tín hiệu mà những người làm blockchain như tôi không thể bỏ qua.
Bối cảnh của sự kiện này không hề đơn giản. Thị trường IPO của Canada đã trải qua nhiều năm ảm đạm, với số lượng doanh nghiệp niêm yết mới giảm mạnh. Trong khi đó, ngành công nghiệp tiền mã hóa, vốn từng được xem là nguồn thanh khoản thay thế cho thị trường vốn truyền thống, cũng đang chứng kiến sự tháo chạy của các nhà đầu tư bán lẻ. Hệ quả là, cả hai kênh huy động vốn đều trở nên khan hiếm. Và giữa bối cảnh ấy, Open Farm xuất hiện như một điểm sáng hiếm hoi, không phải vì công nghệ vượt trội, mà vì một thứ mà thị trường đang khao khát: sự minh bạch và câu chuyện đạo đức rõ ràng.
Open Farm không chỉ bán thức ăn cho chó mèo. Họ bán một hệ thống truy xuất nguồn gốc mà ở đó, người tiêu dùng có thể theo dõi từng mẻ nguyên liệu từ trang trại đến bát ăn của thú cưng. Họ cam kết không sử dụng kháng sinh, không chất bảo quản nhân tạo, và quan trọng hơn, họ xây dựng thương hiệu dựa trên sự tin tưởng tuyệt đối. Điều này khiến tôi nhớ đến những ngày đầu tôi nghiên cứu về các giao thức DeFi, khi mà ý tưởng về một hệ thống tài chính không cần trung gian còn nguyên sơ và đầy hứa hẹn. Nhưng có một khác biệt lớn: Open Farm chứng minh giá trị bằng sản phẩm vật lý hữu hình, còn nhiều dự án crypto lại chỉ chứng minh giá trị bằng những lời hứa trên slide.
Trong bảy năm qua, tôi đã chứng kiến hàng trăm dự án blockchain ra đời và biến mất. Tôi nhớ mùa hè năm 2020, khi tôi thành lập nhóm nghiên cứu DeFi Ethics trên Discord, chúng tôi đã phân tích kỹ lưỡng hàng chục giao thức để tìm ra những dự án thực sự mang lại giá trị cho cộng đồng. Kết luận của chúng tôi luôn xoay quanh một từ: tính bền vững. Các giao thức có doanh thu thực, có sản phẩm thực và có cộng đồng thực sự dùng sản phẩm ấy hàng ngày – chúng hiếm như lá mùa thu giữa cơn bão.
Sự kiện Open Farm IPO mang đến một góc nhìn đối chiếu thú vị. Hãy nhìn vào cách họ xây dựng niềm tin: họ minh bạch chuỗi cung ứng, họ hợp tác với các trang trại địa phương, họ xuất bản báo cáo tác động môi trường một cách công khai. Về bản chất, đây chính là những gì blockchain hứa hẹn mang lại cho thế giới – sự minh bạch, khả năng truy xuất, và loại bỏ trung gian. Nhưng Open Farm đã đạt được điều đó mà không cần đến một dòng mã nào. Họ dùng giấy tờ, sự chứng nhận của bên thứ ba, và hơn hết là danh tiếng được xây dựng qua nhiều năm. Điều này đặt ra một câu hỏi khó chịu: nếu một công ty thức ăn cho chó có thể tạo dựng niềm tin bằng phương pháp truyền thống, thì công nghệ blockchain có thực sự là yếu tố tiên quyết cho sự tin tưởng, hay chỉ là một lớp sơn bóng đắt tiền?
Tôi không phủ nhận tiềm năng của blockchain. Nhưng tôi đã đủ trưởng thành để nhận ra rằng, công nghệ chỉ là công cụ, còn giá trị cốt lõi nằm ở cách con người sử dụng công cụ đó. Ngành công nghiệp tiền mã hóa của chúng ta đã quá tập trung vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng mà quên mất việc xây dựng câu chuyện. Chúng ta có hàng chục Layer 2 với tốc độ xử lý hàng nghìn giao dịch mỗi giây, nhưng số lượng người dùng thực sự cho mỗi Layer 2 ấy thì vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay. Đây không phải là scaling, mà là việc cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm thành những mảnh vụn nhỏ hơn. Trong khi đó, Open Farm không cần đến một Layer 2 nào để phục vụ hàng triệu khách hàng trên khắp Bắc Mỹ.
Hãy để tôi kể cho bạn nghe một trải nghiệm cá nhân. Dựa trên kinh nghiệm phân tích của tôi, khi tôi đánh giá một giao thức tài chính phi tập trung, tôi không nhìn vào tổng giá trị bị khóa (TVL) hay giá token. Tôi nhìn vào một thứ mà tôi gọi là 'hệ số thực dụng' – tỷ lệ giữa số người dùng thực sự tương tác với giao thức mỗi ngày so với số người dùng chỉ đến vì chương trình khuyến khích. Trong ngành của chúng ta, con số này thường dưới 10%. Điều đó có nghĩa là, 90% hoạt động trên chuỗi chỉ là những vũ điệu của dòng vốn đầu cơ, không tạo ra giá trị kinh tế thực tế. Ngược lại, Open Farm có một hệ số thực dụng gần như tuyệt đối: khách hàng mua thức ăn cho chó vì con chó của họ cần ăn, không phải vì họ muốn bán lại cho người khác với giá cao hơn.
Góc nhìn phản trực giác ở đây là: sự thành công của Open Farm không hề chứng minh rằng IPO truyền thống vượt trội hơn so với việc phát hành token, mà ngược lại, nó phơi bày một sự thật đau đớn rằng thị trường vốn luôn đói khát những câu chuyện đạo đức có thể kiểm chứng được. Chúng ta đã từng nghĩ rằng các nhà đầu tư tổ chức sẽ đổ xô vào tiền mã hóa vì lợi nhuận vượt trội. Nhưng họ lại đang đổ xô vào một công ty thức ăn cho chó vì một lý do khác: sự an tâm. Khi bạn mua cổ phiếu Open Farm, bạn không lo lắng về việc một hacker có thể rút sạch kho bạc của công ty. Bạn không lo lắng về việc một 'ông lớn' có thể thao túng giá bằng cách bơm token. Bạn chỉ cần tin rằng con người sẽ tiếp tục nuôi chó, và họ sẽ tiếp tục chi tiền cho những thứ tốt nhất cho thú cưng của mình. Đó là một luận điểm đầu tư đơn giản đến mức nhàm chán, nhưng lại là thứ mà ngành công nghiệp của chúng ta không bao giờ có thể cung cấp được.
Tôi nhớ vào năm 2022, trong giai đoạn khủng hoảng tồi tệ nhất, tôi đã rút lui khỏi mọi cuộc thảo luận công khai và viết 20 bài suy ngẫm ẩn danh về sự thất vọng của mình. Tôi chứng kiến những người bạn thân nhất của mình mất đi toàn bộ tài sản vì đặt niềm tin vào những dự án có giao diện đẹp nhưng không có giá trị thực. Họ lao vào những dự án Layer2 mới ra mắt chỉ vì tên tuổi nhà đầu tư nổi tiếng, mà không hề đọc một dòng mã nào. Khi tôi hỏi họ: 'Bạn có chắc chắn giao thức này có thể chống chịu được một đợt thanh lý mạnh không?', câu trả lời thường là: 'Tôi không cần biết, miễn là giá token tăng.'
Và rồi giá token giảm 90%, những lời hứa về phi tập trung trở thành nỗi ám ảnh, và cộng đồng tan rã như một đám mây khói. Tất cả những gì còn lại là một trang web tối, một nhóm Telegram yên lặng, và một bài học đắt giá về việc xây dựng niềm tin trên cát.
Open Farm, dù không hề biết đến blockchain, đã dạy cho chúng ta một bài học quan trọng vào đúng thời điểm thị trường cần nhất. Họ cho thấy rằng, trong một thị trường giảm, các nhà đầu tư không tìm kiếm tăng trưởng nhanh chóng, họ tìm kiếm sự an toàn và bền vững. Báo cáo tài chính của Open Farm cho thấy họ đã có doanh thu ổn định trong suốt nhiều năm, với tốc độ tăng trưởng khoảng 30% mỗi năm. Họ không cần 'đốt tiền' để thu hút người dùng như cách mà nhiều giao thức DeFi làm. Họ có tỷ suất lợi nhuận thực, một điều mà hầu hết các dự án token không bao giờ có thể tự hào.
Khi những con số này xuất hiện trên bản cáo bạch, các nhà đầu tư tổ chức Canada – vốn rất thận trọng với các tài sản mang tính đầu cơ – đã ngay lập tức đặt chỗ mua. Họ không cần một sách trắng dài 80 trang để hiểu giá trị của công ty. Họ chỉ cần nhìn vào lịch sử mua lại của khách hàng, vào tỷ lệ hài lòng, vào sự tăng trưởng đều đặn. Trong khi đó, ở thế giới blockchain của chúng ta, chúng ta vẫn đang cố gắng thuyết phục mọi người rằng một giao thức với TVL 100 triệu USD nhưng chưa từng có doanh thu thực sự lại đáng giá hơn một doanh nghiệp truyền thống.
Điều này dẫn tôi đến một kết luận cay đắng: thị trường không thiếu vốn, mà thiếu niềm tin. Khi niềm tin biến mất, như chúng ta đã thấy trong suốt hai năm qua, toàn bộ hệ sinh thái sụp đổ như một domino. Ngược lại, khi niềm tin hiện hữu – như trường hợp Open Farm – các nhà đầu tư sẽ tìm đến dù cho thị trường có tồi tệ đến đâu. Và đây chính là điểm mù mà ngành công nghiệp tiền mã hóa của chúng ta cần phải nhìn nhận: chúng ta quá giỏi trong việc xây dựng công nghệ, nhưng quá kém trong việc xây dựng niềm tin lâu dài.
Một số người sẽ phản bác rằng các sàn giao dịch phi tập trung như Uniswap vẫn hoạt động tốt mà không cần đến sự tin tưởng. Đúng, nhưng Uniswap là một giao thức, không phải là một doanh nghiệp. Nó không cần phải thuyết phục khách hàng mua sản phẩm của mình, nó chỉ cần cung cấp một cơ chế thanh khoản. Nhưng nếu bạn nhìn vào phần lớn các ứng dụng phi tập trung được xây dựng trong ba năm qua, bạn sẽ thấy một sự thật phũ phàng: chúng là những cỗ máy hút thanh khoản được thiết kế để phục vụ đội ngũ phát triển và các quỹ đầu tư mạo hiểm, chứ không phải để giải quyết vấn đề của người dùng cuối.
Tôi đã dành ra 4 tháng trong năm 2017 để nghiên cứu 12 dự án ICO, và tôi chọn đầu tư vào MakerDAO, Aragon và OmiseGo. Những dự án này có một điểm chung: họ có một cộng đồng thực sự tin vào sứ mệnh. Nhưng ngay cả những dự án tốt nhất ấy, sau bảy năm, cũng chỉ có hàng trăm nghìn người dùng hoạt động hàng tháng. Trong khi đó, Open Farm có hơn 3 triệu khách hàng trung thành ở Bắc Mỹ và châu Âu. Những con số này khiến tôi phải tự hỏi: liệu chúng ta có đang xây dựng cho số đông, hay chỉ đang xây dựng cho một nhóm nhỏ những người đam mê công nghệ?
Và rồi tôi nhận ra rằng, sự khác biệt lớn nhất nằm ở cách tiếp cận vấn đề. Open Farm bắt đầu từ nhu cầu của con người – họ muốn nuôi dưỡng thú cưng của mình một cách lành mạnh. Còn blockchain của chúng ta bắt đầu từ công nghệ – chúng ta có một chiếc búa và đang cố gắng tìm mọi thứ trông giống như một cái đinh. Sự thành công của một thương hiệu thức ăn cho chó trong bối cảnh thị trường vốn khắc nghiệt nhất trong nhiều thập kỷ là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng, trong dài hạn, thị trường sẽ luôn ưu ái những ai giải quyết được vấn đề thực sự của con người, dù cho họ có sử dụng công nghệ mới nhất hay không.
Sự kiện Open Farm không chỉ có thể hồi sinh thị trường IPO của Canada, mà còn mở ra một câu chuyện rộng lớn hơn về việc các giá trị đạo đức và sự minh bạch đang trở thành tiêu chí hàng đầu của giới đầu tư. Họ không mua sản phẩm của Open Farm chỉ vì nó tốt cho chó, mà vì họ muốn đồng hành cùng một doanh nghiệp có trách nhiệm với xã hội. Và đó chính là điều mà thế giới blockchain từng hứa hẹn sẽ mang lại: một nền kinh tế nơi mà giá trị được tạo ra dựa trên sự đóng góp thực sự, không phải dựa trên những vụ đầu cơ không đáy.
Tôi không ngây thơ đến mức tin rằng Open Farm hoàn toàn trong sạch, hay rằng họ sẽ không gặp phải những vấn đề về quản trị như bao công ty đại chúng khác sau khi niêm yết. Nhưng điều quan trọng là họ đã chứng minh được một mô hình mà trong đó, đạo đức kinh doanh không phải là một chiến lược tiếp thị, mà là một lợi thế cạnh tranh thực sự.
Hôm nay, khi nhìn vào bảng giá trị của các loại tiền mã hóa đang lao dốc, khi nhìn vào những cộng đồng tan rã, tôi không khỏi hoài niệm về một thời kỳ mà chúng ta tin rằng việc phi tập trung hóa sẽ thay đổi thế giới. Nhưng thế giới đã thay đổi theo một cách khác. Nó không đến từ một giao thức mới với tốc độ giao dịch nhanh hơn, mà đến từ một công ty thức ăn cho chó ở Toronto, nơi mà người ta vẫn tin rằng sự trung thực với khách hàng là một điều gì đó thiêng liêng.
Liệu ngành công nghiệp của chúng ta có đủ can đảm để học hỏi từ một thương hiệu không hề biết blockchain là gì? Liệu chúng ta có thể từ bỏ thói quen nhìn vào TVL và biểu đồ giá để bắt đầu nhìn vào những giá trị thực mà chúng ta tạo ra cho cuộc sống hàng ngày của con người? Hay chúng ta sẽ tiếp tục bán những chiếc búa thông minh cho những người không có đinh?
Câu trả lời nằm ở phía trước, và tôi vẫn hy vọng, dù có phần dè dặt, rằng chúng ta sẽ tìm thấy con đường của mình.