Eo biển Hormuz và hợp đồng thông minh: Khi ngoại giao gặp mã nguồn
Eo biển Hormuz vẫn thức. Tôi thích hình ảnh đó, vì nó gợi lên một sinh vật khổng lồ đang ngủ trên một dây chuyền năng lượng mong manh. Sáng nay, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói rằng Iran và Oman đang tiến triển trong các cuộc đàm phán. Giá dầu không đổi, nhưng tôi biết rằng trong giới quỹ phòng hộ, người ta đã rón rén đóng vị thế. Đối với tôi, một người đã quan sát blockchain từ năm 2017, tin tức này không chỉ là một dòng chính trị. Nó là một lời nhắc rằng trật tự tài chính cũ đang cố gắng tự sửa chữa, và blockchain – kẻ nổi loạn sinh ra từ cuộc khủng hoảng niềm tin – đang đứng bên lề, chờ đợi.
Đèn đã bật. Ai muốn thấy thì thấy.
Hãy đặt bối cảnh. Iran là quốc gia bị trừng phạt nặng nề nhất hành tinh. Bị cắt khỏi SWIFT, bị đóng băng tài sản, bị cô lập về tài chính. Oman, ngược lại, là một quốc gia nhỏ với truyền thống ngoại giao im lặng. Nằm bên kia eo biển Hormuz, nơi khoảng 21 triệu thùng dầu đi qua mỗi ngày, Oman có mọi lý do để muốn xoa dịu căng thẳng. Khi Rubio nói “tiến triển”, ông ta hiểu rõ sức nặng của từng âm tiết. Nhưng ông ta cũng nói “các vấn đề rộng hơn chưa được giải quyết”, và trong câu nói đó là một vực thẳm.
Vì sao crypto lại liên quan? Vì Iran đã từng là một phòng thí nghiệm sống cho việc dùng bitcoin để né tránh trừng phạt. Từ năm 2018, các công ty Iran đã dùng bitcoin để thanh toán xuyên biên giới. Các thợ mỏ bitcoin ở Iran từng kiểm soát 4-5% hashrate toàn cầu, nhờ điện năng rẻ từ nhiệt điện và thủy điện. Ngược lại, Oman đang nổi lên như một ốc đảo crypto thân thiện, với các quỹ đầu tư, sàn giao dịch được cấp phép, và một trung tâm khai thác chạy bằng khí đồng hành từ các mỏ dầu. Hai quốc gia này gặp nhau tại một chiếc bàn. Câu hỏi đặt ra: chiếc bàn đó có thật sự cần thiết, hay có thể thay bằng một hợp đồng thông minh?
Hãy nhìn vào dữ liệu. “Tiến triển” trong ngoại giao thường trải qua ba giai đoạn: khai thông, xây dựng lòng tin, và thực thi. Tuyên bố của Rubio rõ ràng nằm ở giai đoạn đầu. Nhưng “các vấn đề rộng hơn” mã hóa cho ba từ: hạt nhân, tên lửa, và các lực lượng ủy nhiệm. Không một quốc gia có kinh nghiệm nào dỡ bỏ trừng phạt ngay trong giai đoạn khai thông. Vậy “tiến triển” có ý nghĩa gì với thị trường tài sản số? Trong 7 ngày qua, tôi đã theo dõi dòng tiền stablecoin ở khu vực Trung Đông. Dòng chảy từ UAE và Ả Rập Saudi vào các sàn phi tập trung tăng nhẹ. Nhưng đó không phải là một tín hiệu. Tín hiệu thực sự nằm ở một nơi khác: sự chờ đợi.
Để tôi kể cho bạn một câu chuyện. Năm 2024, tôi làm cố vấn cho một giao thức token hóa dầu thô ở Muscat. Ý tưởng của họ: mỗi thùng dầu được đại diện bởi một token ERC-20, giá trị được xác nhận bởi một oracle như Chainlink. Khi tôi hỏi nhà sáng lập tại sao cần blockchain cho một ngành đã có hợp đồng tương lai từ lâu, anh ta trả lời: “Vì chúng tôi không tin giấy nữa.” Lúc đó tôi cười. Bây giờ thì tôi hiểu. Trong một khu vực mà các thỏa thuận quốc gia có thể bị hủy bởi một dòng tweet, một hợp đồng thông minh trở thành một điểm tựa. Không phải vì nó không thể bị phá vỡ, mà vì việc phá vỡ nó sẽ rất đắt.
Tôi cũng nhớ một cuộc trò chuyện với một nhà ngoại giao kỳ cựu ở Istanbul, người đã làm việc với cả Iran và Mỹ. Ông nói: “Chúng tôi không bao giờ ghi lại những gì chưa hoàn tất.” Câu nói đó nhắc tôi rằng ngoại giao là nghệ thuật của sự mập mờ có chủ đích. Ngược lại, blockchain là nghệ thuật của sự rõ ràng có chủ đích. Khi hai nghệ thuật này gặp nhau, chúng ta có một thứ gì đó mới: một hệ thống nơi mà lời hứa được giữ bằng mã, thay vì bằng thiện chí. Liệu nó có hoàn hảo? Không. Nhưng nó tốt hơn việc để số phận của hàng triệu con người phụ thuộc vào một cuộc điện thoại sau cánh cửa đóng kín.
Bây giờ, hãy nói về đấu trường lớn hơn. Washington đang dồn sức cho Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trung Đông là một gánh nặng. Vì vậy, “tiến triển” với Iran có thể là một cách để Mỹ mua thời gian và rút lui một cách danh dự. Nhưng thời gian đó sẽ được dùng để làm gì? Nếu các đồng minh của Mỹ trong khu vực cảm thấy cái ô bảo hộ đang co lại, họ sẽ tìm cách đa dạng hóa rủi ro. UAE, Ả Rập Saudi, Qatar – tất cả đều đã thử nghiệm CBDC và chấp nhận thanh toán bằng bitcoin. Ngay cả Oman cũng có một quỹ dự trữ bitcoin nhỏ. Điều này có nghĩa là: bất kể đàm phán thành công hay thất bại, nhu cầu về một hệ thống tài chính nằm ngoài tầm với của Washington sẽ chỉ tăng.
Hãy tưởng tượng một thỏa thuận giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran được viết thành một hợp đồng thông minh. Các điều kiện: IAEA xác nhận mức độ làm giàu uranium dưới 3,67%; Mỹ dỡ bỏ 50% lệnh trừng phạt; Iran ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm ở Yemen và Syria. Tất cả được ghi trong một chuỗi các oracle. Khi đủ điều kiện, các token đại diện cho tài sản đó tự động được phát hành. Điều này không chỉ giảm rủi ro đối tác, mà còn tạo ra một thị trường dự đoán về hòa bình. Tôi đã thấy những dự án như vậy thất bại. Nhưng tôi cũng thấy rằng chúng thất bại không phải vì kỹ thuật, mà vì thiếu ý chí chính trị. Và trong một thế giới mà ý chí chính trị thường bị bóp méo bởi lợi ích cá nhân, một hợp đồng tự thực thi có thể là một chiếc neo.
Trong thuật ngữ blockchain, chúng ta gọi “tiến triển” này là một giao dịch đang chờ trong mempool. Nó đã được ký, nhưng chưa được xác nhận. Nó có thể bị hủy, bị thay thế bởi một giao dịch có gas fee cao hơn, hoặc cuối cùng được đưa vào một block. “Tiến triển” giữa Iran và Oman chính là một giao dịch như vậy. Nó đang ở trong mempool của ngoại giao. Và trong thế giới blockchain, chúng ta biết rằng không có gì chắc chắn cho đến khi nó được khai thác. Tuy nhiên, ngay cả một giao dịch trong mempool cũng có thể gây ra những biến động lớn trên thị trường. Điều này giải thích tại sao giá Bitcoin lại tăng 2% chỉ sau một tuyên bố.
Bản ngã là gas fee đắt nhất. Tôi viết câu này từ năm 2020, khi chứng kiến các nhà phát triển DeFi đốt tiền để giữ thể diện. Trong chính trị, điều đó càng đúng. Mỗi bên trong cuộc đàm phán đều muốn tỏ ra mạnh mẽ. Mỹ không muốn bị coi là nhượng bộ. Iran không muốn bị coi là khuất phục. Oman muốn được tôn vinh là người chiến thắng. Trong một bối cảnh như vậy, blockchain cung cấp một thứ mà ngoại giao truyền thống thiếu: một cơ chế để tất cả các bên đều không mất mặt. Một hợp đồng thông minh có thể được lập trình để giải phóng tài sản thế chấp khi cả hai bên xác nhận. Không ai phải tin ai. Họ chỉ cần tin vào mã.
Nhưng hãy để tôi phản bác chính mình. Một cách phản trực giác, “tiến triển” giữa Iran và Oman có thể là tin xấu cho blockchain. Vì sao? Vì blockchain lớn lên nhờ sự vỡ mộng với hệ thống tập trung. Nếu các quốc gia học cách nói chuyện với nhau, nếu các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, nếu hòa bình đến với Trung Đông, thì động lực tìm kiếm một hệ thống thay thế sẽ yếu đi. Các chính phủ sẽ quay lại với ngân hàng trung ương, với SWIFT, với các thỏa thuận song phương. Chúng ta sẽ chứng kiến một sự tập trung hóa mới. Tôi đã từng nghĩ như vậy, cho đến khi đọc báo cáo của Chainalysis về các vụ hack gia tăng và các quốc gia bị cô lập khác như Triều Tiên vẫn dùng crypto như một vũ khí. Hòa bình ở Trung Đông không làm biến mất nhu cầu về các kênh tài chính độc lập. Nó chỉ làm cho nhu cầu đó tinh vi hơn.
Điều gì sẽ xảy ra nếu “tiến triển” này chỉ là một công cụ để Mỹ mua thời gian, trong khi Iran vẫn tiếp tục làm giàu uranium? Các oracle trong thế giới blockchain cũng có vấn đề tương tự. Chúng chỉ đáng tin đến mức nguồn dữ liệu của chúng. Một hợp đồng thông minh chỉ có thể tự thực thi nếu điều kiện đầu vào được báo cáo chính xác. Nếu IAEA bị tin tặc tấn công, hoặc nếu một chính trị gia nói dối, thì hợp đồng thông minh cũng trở nên vô nghĩa. Điều này nhắc chúng ta rằng: blockchain không loại bỏ nhu cầu về sự thật, nó chỉ làm cho sự giả dối trở nên đắt đỏ hơn. Nhưng trong một thế giới nơi sự giả dối là một công cụ ngoại giao, đắt đỏ không phải là trở ngại.
Hãy nhìn vào Oman. Quốc gia này đang biến khí đồng hành từ các mỏ dầu thành năng lượng cho máy đào bitcoin. Họ đang biến chất thải thành tài sản. Nếu đàm phán thành công, Oman có thể trở thành cửa ngõ để Iran tiếp cận với các dịch vụ tài chính phi tập trung. Liệu điều đó có làm cho lệnh trừng phạt trở nên vô nghĩa? Không hoàn toàn. Nhưng nó làm cho chúng trở nên khó thực thi hơn. Và đó là lý do tại sao tôi tin rằng, trong một thế giới mà các quốc gia đang học cách nói chuyện, blockchain vẫn là ngôn ngữ bí mật mà các nhà ngoại giao phải học, dù họ có thừa nhận hay không.
Tôi nhớ một cuộc họp vào năm 2022, giữa mùa gấu, khi một đồng nghiệp nam khuyên tôi rời khỏi ngành vì “crypto đã chết”. Tôi đã trả lời: “Blockchain không chết. Nó chỉ chờ đợi trong mùa đông.” Bây giờ, khi mùa xuân ngoại giao Trung Đông đang đến, tôi thấy blockchain đang đứng đó, không phải như một người hùng, mà như một người làm chứng. Một người làm chứng không bao giờ bị giết.
Ngoại giao cũng cần một đồng thuận. Nhưng đồng thuận đó không nên được viết bằng bút, mà bằng mã. Bởi vì bút có thể ký nhưng không thể thực thi. Mã thì có thể.
Đèn đã bật. Ai muốn thấy thì thấy.